เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลส (stainless Steel)

ถึงแม้ว่าเหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสจะถือว่าเป็นเหล็กกล้าผสมชนิดหนึ่ง แต่ด้วยความสำคัญจึงมีบทบาทสำคัญในการใช้งาน

เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลส หมายถึงเหล็กกล้าที่ผสมโครเมียมอย่างน้อย 10.5% ทำให้มีคุณสมบัติต้านทานการกัดกร่อน โดยเหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสจะสร้างฟิล์มของโครเมี่ยมที่บางและแน่นที่ผิวเหล็กกล้า เป็นโครเมียมออกไซด์ (chromium oxide film : CrO2 หรือเรียกว่า passive film) ซึ่งจะปกป้องเหล็กกล้าจากบรรยากาศภายนอก เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสสามารถแบ่งตามลักษณะโครงสร้างจุลภาคได้เป็น 5 กลุ่มใหญ่ๆ ดังนี้

  1. เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสเฟอร์ริติก (Ferritic Stainless Steel) ที่ใช้กันมากจะผสมโครเมี่ยม (Cr) ประมาณ 12% หรือ 17% มีนิเกิลน้อยมากติดมากับวัตถุดิบ เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสกลุ่มนี้จะมีโครงสร้างเป็นเฟอร์ไรต์ และมีคุณสมบัติเป็นแม่เหล็กสามารถดูดติดได้
  2. เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสออสเทนนิติก (Austenitic Stainless Steel) ที่ใช้กันมากจะผสมโครเมี่ยมประมาณ 17% และนิเกิลประมาณ 9% โดยนิเกิลจะช่วยเพิ่มความต้านทานต่อการกัดกร่อน และทำให้โครงสร้างจุลภาคเป็นออสเตนไนต์ เหล็กกลุ่มออสเตนนิติกจะทนทานต่อการกัดกร่อนดีกว่ากลุ่มเฟอร์ริติด
  3. เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสดูเพล็กซ์ (Duplex Stainless Steel) จะมีโครงสร้างผสมระหว่างออสเตนไนต์และเฟอร์ไรต์ มีโครเมี่ยมผสมประมาณ 21-28% และนิเกิลประมาณ 3-7.5%
  4. เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสมาร์เทนซิติก (Martensitic Stainless Steel) จะผสมโครเมี่ยมประมาณ5-18% เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสกลุ่มนี้คาร์บอนพอเหมาะและสามารถชุบแข็งได้
  5. เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสอบชุบแข็งด้วยการตกผลึก (PH ; Precipitation-Hardenable Stainless Steel) มีโครเมียมผสมประมาณ 15-18% และนิเกิลอยู่ประมาณ 3-8% เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสสามารถทำการชุบแข็งได้

เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสทั้ง 5 ประเภทที่กล่าวถึงข้างต้น ส่วนใหญ่จะถูกนำไปใช้งานใน 2 ลักษณะ คือ งานสำหรับทนการกัดกร่อน และงานสำหรับทนความร้อน โดยปริมาณของธาตุคาร์บอน (carbon content) ในเนื้อเหล็กมีส่วนสำคัญอย่างมากในการจำแนกลักษณะของการใช้งาน กล่าวคือ เหล็กกล้าไร้สนิมสำหรับงานทนการกัดกร่อน จะถูกจำกัดให้มีปริมาณของธาตุคาร์บอน (carbon) ในเนื้อเหล็กต่ำ(ยกเว้นเกรดมาร์เทนซิติก) เนื่องจากธาตุคาร์บอนสามารถรวมตัวกับธาตุโครเมียมในเนื้อเหล็กได้ดี จึงทำให้ปริมาณของธาตุโครเมียมอิสระในเนื้อเหล็กลดลง เป็นผลให้เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสเกิดเป็นสนิมขึ้นมาได้ ขณะที่เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสสำหรับงานทนความร้อน จำเป็นต้องมีปริมาณธาตุคาร์บอนที่เพิ่มมากขึ้นเพื่อทำให้เหล็กเกิดความแข็งแรงในขณะที่อุณหภูมิสูงด้วยเหตุดังกล่าวตามมาตรฐานญี่ปุ่น (JIS standard) จึงได้แบ่งแยกเหล็กกล้าไร้สนิมทั้ง 2 ลักษณะแยก ออกจากกันอย่างชัดเจน คือ รหัส SUS สำหรับเหล็กกล้าไร้สนิมเพื่อทนการกัดกร่อน และรหัส SUH สำหรับเหล็กกล้าไร้สนิมเพื่อทนความร้อนรหัส SUH จะใช้คำอธิบายโดยรวมว่า heat resisting steels ในขณะที่รหัส SUS จะใช้คำอธิบายว่า stainless steels ซึ่งด้วยเหตุดังกล่าวนี้ จึงทำให้เมื่อเอ่ยถึงเหล็กกล้าไร้สนิม จึงมุ่งเน้นไปที่เหล็กกล้าไร้สนิมสำหรับงานทนการกัดกร่อนเป็นส่วนใหญ่ หรืออาจจะเป็นด้วยเหตุที่ว่า เหล็กกล้าไร้สนิมสำหรับงานทนความร้อนมีโอกาสเกิดเป็นสนิมได้มากกว่า เนื่องจากมีปริมาณธาตุคาร์บอนในเนื้อเหล็กสูงทำให้มาตรฐานจึงใช้เพียงคำว่า steels ไม่ใช้คำว่าstainless steels ก็เป็นไปได้ แต่ถ้าพิจารณาส่วนผสมของมาตรฐานรหัส SUS และ SUH ก็จะพบว่ามีลักษณะเป็นไปในทิศทางเดียวกัน แต่แตกต่างกันที่ปริมาณของธาตุคาร์บอนเท่านั้น

เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสออสเทนนิติก (Austenitic) เป็นเหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสที่ The American Iron and Steel Institute (AISI) จัดอยู่ในซีรี่ส์ 300 (series 300) เป็นเหล็กกล้าไร้สนิมที่นำใช้งานอย่างกว้างขวางในเครื่องจักรและอุปกรณ์แปรรูปอาหาร เกรดที่นิยมใช้มากที่สุด คือ 304 และ 316 มีส่วนผสมของโครเมียม (Cr) อย่างน้อย 16 เปอร์เซนต์ และมีนิกเกิล (Ni) ซึ่งช่วยปรับปรุงสมบัติในการขึ้นรูป ความแข็งแรง บางเกรดจะมี  โมลิบดินัม (Mo) ผสมอยู่ด้วยเพื่อเพิ่มความทนทานต่อการกัดกร่อน

เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลส 304 อาจเรียกว่า เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลสเกรด 18/8 เป็นสเตนเลสที่ The American Iron and Steel Institute (AISI) แนะนำให้ใช้เป็นพื้นผิวที่สัมผัสอาหาร (food contact surface) แต่ 3A Sanitary Standards อนุญาติให้ใช้เฉพาะในส่วนสนับสนุน (utility) เช่น ท่อ (pipe) เหมาะสำหรับการใช้งานที่อุณหภูมิห้อง ที่ความดันบรรยากาศ มีค่าพีเอชอยู่ในช่วง 6.5-8.0 สามารถทนการกัดกร่อนของสารละลายคลอรีนความเข้มข้นไม่เกิน 50 มิลลิกรัมต่อลิตร (ppm)

เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลส 316 ซึ่ง 3A Sanitary Standards แนะนำให้ใช้เป็นพื้นผิวสัมผัสกับอาหาร (food contact surface) มีราคาแพงกว่า สเตนเลส 304 สามารถทนอุณหภูมิสูงได้ ทนอุณหภูมิต่ำได้มากกว่า และทนการกัดกร่อนของคลอรีนที่ความเข้มข้นสูงกว่าสเตนเลส 314 ประมาณเท่าตัว ใช้เป็นวัสดุสำหรับเครื่องจักรอุปกรณ์แปรรูปอาหาร เช่น เครื่องจักรอุปกรณ์ในการผลิตเบียร์ (beer) ผลิตภัณฑ์นม (dairy product) ผลิตภัณฑ์เครื่องดื่ม (beverage) เนื้อสัตว์ (meat) เครื่องบรรจุ ปั๊ม วาล์ว ใบพัด อุปกรณ์เครื่องครัว เครื่องใช้บนโต๊ะอาหาร สามารถใช้งานที่อุณหภูมิต่ำติดลบได้ สำหรับถังเก็บแก๊สเหลว เช่น ไนโตรเจนเหลว (liquid nitrogen) และสามารถใช้งานที่อุณหภูมิสูง เช่น แผ่นแลกเปลี่ยนความร้อน (plate heat exchanger) ท่อและอุปกรณ์แลกเปลี่ยนความร้อน (tubular heat exchanger) ถังเก็บ (storage tank) ภาชนะที่ใช้ในงานอุตสาหกรรมอาหาร และรถเข็นอาหาร

เหล็กกล้าไร้สนิมหรือสแตนเลส 316 L มีโครเมียน 18 เปอร์เซ็นต์ นิกเกิล 14 เปอร์เซ็นต์ และโมลิบดินัม 3  เปอร์เซ็นต์ จึงแข็งแรงและทนการกัดกร่อนได้ดีกว่า สเตนเลส 316สำหรับเครื่องจักรอุปกรณ์แปรรูปอาหารที่ใช้งานที่อุณหภูมิกว่า 150 องศาเซลเซียส และสัมผัสกับคลอรีนที่ความเข้มข้นสูง สเตนเลส 316 จะเกิดความเครียดและแตกร้าวได้ แนะนำให้ใช้สเตนเลส 410, 409 หรือ 329

Wishlist 0
Continue Shopping